پنجاه سال شطرنج کامپیوتری ‌به روایت موزه تاریخ کامپیوتر

تاریخ ثبت مقاله: 1390/02/25

اشاره :
شطرنج یک بازی بسیار قدیمی است که به احتمال زیاد از ایران (از طریق هند) به غرب وارد شده است. ایرانیان شطرنج را در 576 بعد از میلا‌د در زمان انوشیروان بازی میکرده‌اند. این بازی پانزده قرن به عنوان یک بازی فکری و استراتژیک، محبوب جامعه بوده است. به طوری که در خاورمیانه با عنوان و در برخی متون فارسی با عنوان <شاه مات> (Schach Mat) از آن یاد میشده است که همین لغت به Checkmate تبدیل شده و وارد زبان انگلیسی گردیده است. یکی دیگر از دلا‌یل عمومیت یافتن این بازی، بینیازی آن به ابزارها و ادوات خاص بوده است. یعنی یک صفحه ساده به همراه تعدادی مهره برای همگان قابل تهیه بوده است. در ضمن آموختن نحوه بازی نیز ساده است و کودکان بسیاری از سنین پایین هم آن را فرا میگیرند و بازی میکنند. همین آسانی بازی و تعداد قوانین مشخص آن، برنامه‌نویسی آن را نیز ساده کرده است. به طوری که این بازی به دلیل تعداد قوانین محدود، از جمله نخستین بازیهایی بوده است که متخصصان کامپیوتر به نوشتن برنامه‌ای برای آن ترغیب شده‌اند. در حقیقت نخستین پیشروان دنیای کامپیوتر در دهه 1940 میلا‌دی، هنگامی که تصمیم گرفتند کامپیوترها را به حل مسائل دنیای واقعی بگمارند، به سرعت به سمت نوشتن نخستین برنامه‌های شطرنج کامپیوتری ‌رفتند.

 پیشینه 
با این همه، داستان اولین ماشین‌های شطرنج‌باز به زمان ساخت نخستین کامپیوترها در دهه 1940 بازنمیگردد، بلکه باید حدود 170سال به عقب برویم تا به سال 1770 برسیم. زمانی که ولفگانگ فون‌کمپلن،‌ سیاستمدار و مخترع، یک ماشین مکانیکی شطرنج‌باز با نام Turk را اختراع کرد. کمپلن این دستگاه را برای سرگرمی ماریا ترزا از اشراف امپراتوری اتریش - مجارستان ساخت. این ماشین شطرنج‌باز به نحو جالبی حرکات شطرنج را انجام میداد و ترزا گمان میبرد که با ماشینی هوشمند سروکار دارد.

 

 

شاه اوتوی چهارم (در منطقه براندنبرگ) با همسرش شطرنج بازی میکند. (تصویرسازی مربوط به قرن چهارم میلا‌دی)

 

آوازه Turk به سرعت در سراسر اروپا پیچید و مقبول طبع بسیاری قرار گرفت و در طی 85 سال از همه جا سردرآورد و حتی مشاهیری همچون ناپلئون بناپارت، بنجامین فرانکلین و حتی چارلز بابیج (مخترع نخستین ماشین محاسبه مکانیکی) با آن بازی کردند.

البته بسیاری از افراد متوجه حقهِ به‌کار‌رفته در این شطرنج‌باز مکانیکی نبودند و نمیدانستند که فردی که در محفظه زیرین دستگاه پنهان شده است، حرکات بازی را انجام میدهد، اما در هر حال Turk نمایانگر ماشینی بود که میتواند همانند یک فرد متفکر عمل کند یا حداقل همانند یک فرد متفکر به نظر بیاید.

 

پس از این ماشین، در اروپا ماشین automata ساخته شد که میتوانست بعضی کارهای خودکار، از جمله نواختن موسیقی را انجام دهد. اما عمر این ماشین‌ها در حدود سال‌های 1900 میلا‌دی به پایان رسید.

یعنی هنگامی که دانشمندان با کمک بنیان‌های ریاضی به سراغ سیستم‌های غیرفیزیکی رفتند و تلا‌ش کردند ماهیت طبیعت را فرمول‌بندی کنند. این تلا‌ش‌ها در اوایل قرن بیستم و ابتدا، به ساخت چیزهایی همچون اتومبیل، هواپیما، تصاویر متحرک،‌رادیو،‌ ضبط صدا،‌ پخش تلویزیونی و سیستم‌های تهویه هوا انجامید.
 
اما از دیگر سو، نظریه‌هایی همچون نظریه کوانتوم، شیمی ارگانیک، کشف ساختار اتم و نظریه نسبیت انیشتن از کنار آن‌ها زاده شدند.

 

 

 ماشین متفکر، روی جلد یک مجموعه علمی - تخیلی مربوط به سال 1957 میلا‌دی

متعاقب همین امر، شرکت‌ها و دولت‌ها درصدد خودکارکردن پردازش اطلا‌عات برآمدند و نیاز به ماشین‌های محاسب پدید آمد. یعنی ساخته شدن ماشین‌های الکترونیکی در دهه 1910 و 1920 میلا‌دی، سبب شد که در جنگ جهانی دوم استفاده از آن‌ها رونق بگیرد و راه برای ساخت ماشین‌های محاسب الکترونیکی هموار گردد. البته نخستین سازندگان این ماشین‌ها هرگز در اندیشه ساخت <ماشین متفکر> نبودند.

 

مغز غول‌آسا
شکی نیست که ضرورت ساخت کامپیوترهای الکترونیکی در اواخر دهه 1940 میلادی، راه توسعه <تفکر ماشینی> را گشود. در حقیقت پرتو فعالیت‌های اندیشمندانه تا بینهایت میتابد و نمیتوان گفت که از کدام علم، به طور دقیق، کدام موضوع استنتاج میگردد.

در واقع اگر بتوان کامپیوتری ساخت که شطرنج بازی کند، معلوم نیست که نتوان سایر مسائلی را که حل آن‌ها به هوش انسانی نیازمند است، به کامپیوترها سپرد. آلن تورینگ انگلیسی که یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان علوم کامپیوتر محسوب میشود، روی ایده <ساخت یک مغز> کار میکرد و تئوری یک برنامه شطرنج کامپیوتری را بسط داد که نمونه‌ای از ماشین‌های هوشمند محسوب میشود.
 
وی حتی در سال 1947 که به کامپیوتری هم دسترسی نداشت، نخستین برنامه شطرنج کامپیوتری را نوشت، و آن را روی کاغذ آزمایش کرد و انجام‌پذیر بودن آن را اثبات نمود.

نخستین کامپیوترهای تجاری در اواسط دهه 1950 میلا‌دی پا به عرصه نهادند که در ساخت آن‌ها از لا‌مپ‌های خلا‌ استفاده شده بود. این لا‌مپ‌ها صدها یا هزاران بار سریع‌تر از رله‌های قدیمیتر امکان سوییچ‌ کردن و تغییر وضعیت را داشتند و به همین سبب میتوانستند محاسباتی را که برای انسان ماه‌ها به طول میانجامید، با سرعتی باورنکردنی انجام دهند.

 

 

 

 الکس برنشتاین، برنامه‌نویس شرکت IBM، در سال 1958 یک برنامه شطرنج کامپیوتری را برای کامپیوتر IBM 704  نوشت. یک پانل شامل سوییچ‌های فلیپ - فلا‌پ حرکت‌ها را به کامپیوتر منتقل مینمود.

 

حرکت‌های آغازین
دکتر دیتریش پرنیز، از همکاران تورینگ که روی یکی از این ماشین‌های الکترونیکی جدید کار میکرد (کامپیوتری با نام مارک 1 در دانشگاه منچستر) برنامه شطرنج کامپیوتری را دنبال کرد.
 
وی توانست اولین برنامه محدود شطرنج را در سال 1951 بنویسد. از آن جایی که کامپیوترهای موجود آن زمان به اندازه کافی برای انجام یک بازی کامل شطرنج قدرت نداشتند، وی یک بازی که تنها دو حرکت با مات کردن حریف فاصله داشت را روی آن اجرا کرد که با نام مسئله <مات در دو حرکت> شناخته میشد.

از طرف دیگر در ایالا‌ت متحده، الکس برنستین که در شرکت IBM کار میکرد، در سال 1958 یک برنامه شطرنج کامل را نوشت که روی کامپیوتر IBM 704 اجرا شد.  این کامپیوتر برای انجام هر حرکت بازی، به هشت دقیقه وقت احتیاج داشت.
 
رابط کاربری این بازی، یک پانل با ده‌ها سوییچ بود که به عنوان ورودی عمل میکرد و حرکات خروجی یا حرکات کامپیوتر نیز از طریق یک چاپگر اعلا‌م میشد. این برنامه‌ها و سایر برنامه‌های شطرنج در واقع پایه‌های تئوری روش‌های ارزیابی ماشین و یافتن بهترین راه‌حل ممکن را بنیاد ‌نهادند.

به عنوان نمونه، نخستین پژوهشگران هوش مصنوعی، آلن نیوویل و هربرت سیمون از دانشگاه کارنگی ملون، به همراه کلیف‌شاو از شرکت Rand Corporation بعضی از ایده‌های بنیادی برنامه‌های شطرنج را در اوایل دهه 1950 میلا‌دی توسعه دادند. برنامه آن‌ها با نام NSS، روشی گام به گام بود که بهترین حرکت بازی را به روشی شهودی پیدا میکرد. به این ترتیب الگوریتم آن‌ها تعداد حرکات ممکن در بازی را کاهش میداد تا بتواند بهتر به نتیجه برسد. این برنامه به طور خاص از الگوریتم minimax و روش alph-beta pruning به این منظور استفاده مینمود.

الگوریتم مینیماکس به کامپیوتر اجازه میداد یک <درخت> از حرکات ممکن در بازی بسازد و بهترین و بدترین حرکت ممکن را از این طریق محاسبه نماید. روش آلفا - بتا نیز این امکان را میداد که از شاخه‌هایی از درخت که کمترین احتمال رسیدن به نتیجه را دارند، صرف‌نظر شود تا در زمان انجام محاسبات صرفه‌جویی گردد. در حال حاضر نیز اغلب بازیهای کامپیوتری دو نفره از این الگوریتم‌ها و روش‌ها استفاده مینمایند.

در اوایل دهه 1960، اغلب دانشجویان دانشگاه‌های مهم دنیا به کامپیوتر دستری داشتند و در نتیجه امکان کار بیشتر روی برنامه‌های شطرنج وجود داشت. در سال 1959 گروهی از همین دانشجویان در دانشگاه MIT دست به نوشتن برنامه‌ای شطرنج‌باز برای کامپیوتر  IBM 7090 مشغول شدند. برنامه آن‌ها بر مبنای تحقیقاتی بود که جان مککارتی روی موضوع هوش مصنوعی انجام داده بود. برنامه این دانشجویان در سال 1962 یعنی زمان فارغ‌التحصیلیشان کامل شد، اما هنوز برنامه‌ای آماتوری محسوب میشد.

برنامه‌نویس دیگری در دانشگاه MIT با نام Richard Greenblatt به آن برنامه توجه کرد و تصمیم گرفت آن را کامل‌تر کند. وی پنجاه روش محاسباتی شهودی بازیهای شطرنج را به برنامه افزود و برنامه را با نام Machack VI برای یک کامپیوتر DEC PDP-6 نوشت. این برنامه در سال 1967 در یک مسابقه شطرنج برای نخستین بار مقابل یک انسان بازی کرد و توانست امتیاز 1400 را کسب کند؛ امتیازی که متناسب با یک بازیکن خوب در سطح دبیرستان است. این موفقیت سبب شد که توجه بیشتری به این حوزه جلب شود. هربرت سیمون روانشناس و محقق هوش مصنوعی در سال 1965 گفته بود که طی بیست سال آینده، ماشین‌ها به قدری توانا خواهند شد که میتوانند هر کاری که یک انسان انجام میدهد، انجام دهند.

 

 

 

کلود شانون از دانشمندان علم کامپیوتر، بنیان‌های کامپیوتری را پایه‌گذاری کرد که بتواند شطرنج بازی کند. شانون (سمت راست) به همراه ادوارد لسکر، (قهرمان شطرنج)، یکی از نخستین ماشین‌های رله‌ای را آزمایش میکنند. (دهه 1940)

در اواخر دهه 1950، آلن نیوویل (راست) و هربرت سیمون، محققان دانشگاه کارنگی ملون، به همراه کلیف‌شاو در شرکت Rand Corporation فعالیت‌های گسترده‌ای را در حوزه هوش مصنوعی و نرم‌افزارهای بازی شطرنج پایه‌گذاری کردند که از جمله نخستین محققان این حوزه محسوب میشوند.

جان مککارتی، از جمله نخستین پژوهشگران هوش مصنوعی در سال 1967 یک برنامه شطرنج کامپیوتری که توسط آلن کوتاک در دانشگاه MIT نوشته شده بود را توسعه داد. توسعه این برنامه با هدف مسابقه با یک برنامه شطرنج کامپیوتری دیگر بود که در شوروی سابق و توسط انستیتوی ITEP نوشته شده بود. این مسابقه در سال 1967 و طی مدت نُه ماه برگزار گردید و برنامه کامپیوتری شوروی سابق موفق شد با نتیجه سه بر یک پیروز شود.

میخاییل دانسکوی در سال 1974 با کمک ولا‌دیمیر آرالزاروف و الکساندر یوشکف یک برنامه شطرنج کامپیوتری را در مؤسسه علوم کنترل مسکو نوشت. این برنامه با عنوان KAISSA توانست در نخستین دوره مسابقات جهانی شطرنج کامپیوتری در استکهلم، در هر چهارمسابقه برنده شود.

 

نیروی بیخرد
فعالیت روی شطرنج کامپیوتری همچنان در دانشگاه‌ها ادامه یافت. در دهه 1970، انجمن‌های دانشمندان فعال در این حوزه تصمیم گرفتند یافته‌های خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند.

به همین منظور مسابقات سالا‌نه شطرنج کامپیوتری توسط انجمن ماشین‌های محاسب (ACM) برپا شد تا هم محیطی برای تبادل افکار باشد و هم محملی برای رقابت برنامه‌‌های مختلف پدید آید.

از دوره نخست نقل میکنند که برنامه‌ها و کامپیوترها اغلب در هنگام مسابقه از کار میافتادند و همه در تکاپوی رفع اشکال بودند. این موضوع هم باعث خنده بود و هم تجربیات همه را اضافه میکرد.

همزمان با این تحولا‌ت، سرعت پردازش کامپیوترها نیز هر دو سال یک بار، دو برابر میشد. نخستین پژوهشگران تلا‌ش میکردند برنامه‌های شطرنج کامپیوتری را طوری بنویسند که برنامه همانند انسان بازی کند.

یعنی به روش شهودی بتواند بهترین حرکت را انتخاب کند. اما ساخت سخت‌افزارهای سریع‌تر، نسل جدید  پژوهشگران را بر آن داشت که علا‌وه بر در نظر داشتن روش شهودی، از سرعت ماشین‌ها نیز استفاده کنند و بتوانند میلیون‌ها حرکت ممکن در بازی را ارزیابی نمایند؛ یعنی دقیقاً همان کاری که انسان‌ها انجام نمیدهند.

 این کار در سال 1977 و در آزمایشگاه‌های بل انجام شد. کن تامپسون و جو کاندان، با استفاده از رویکرد نیروی بیخرد (Brute Force) یک کامپیوتر خاص شطرنج‌باز با نام Belle را طراحی کردند. این کامپیوتر در سال 1980 با استفاده از مدارات خاصی به نام <حرکت‌ساز> و <ارزیابیکننده صفحه> به یک مینی کامپیوتر متصل گردید و توانست 160 هزار وضعیت مختلف را در ثانیه محاسبه کند.

این سخت‌افزارِ خاص‌منظورهِ هفده هزاردلا‌ری، در حقیقت شطرنج کامپیوتری را متحول ساخت و توانست در مسابقات شطرنج کامپیوتری شمال ایالا‌ت متحده (NACCC) برنامه Cray را که روی یک سوپر کامپیوتر ده میلیون دلا‌ری اجرا میشد، شکست دهد.

در حقیقت در این دوران ماشین‌هایی مانند Belle و برنامه‌هایی مانند CHESS (از دانشگاه نورث وسترن) و KAISSA (از روسیه) ویژگیها یا متدهای جدیدی را به حوزه شطرنج کامپیوتری افزودند که بعضی از آن‌ها همچنان مورد استفاده هستند.

یکی از قدرتمندترین آن‌ها روشی است به نام؛ Iterative Deepening برای افزایش عمق درخت جست‌وجو به جای افزایش تعداد جست‌وجوی مسیرهای ثابت در درخت. با این تکنیک میتوان در زمان کوتاهی به بهترین حرکت ممکن دست یافت.

البته هنوز کامپیوترها آماده دست و پنجه نرم کردن با انسان‌ها نبودند. در سال 1968، دیوید لوی، استاد بزرگ شطرنج قرار معروفی را با جان مک کارتی گذاشت.
 
او با مک کارتی شرط بست که در ده سال آینده برنامه‌ای نوشته نخواهد شد که بتواند وی را شکست دهد. ده سال بعد یعنی در 1978 و در محل نمایشگاه ملی کانادا، لوی طی مسابقه‌ای حریف کامپیوتری خود را شکست داد و برنده مسابقه با مککارتی نیز گردید.
 
CHESS 4.7 برنامه‌ای بود که لوی با آن مسابقه داد. لوی در این زمینه میگوید: <... هیچ کدام از برنامه‌های آن زمان به اندازه کافی خوب بازی نمیکردند. اما برنامه CHESS 4.5 سرآغاز خوب بازی کردن برنامه‌ها بود و مسابقه با نسخه 7/4 آن این امکان را به من داد که بتوانم برتری انسان‌ها را ثابت کنم.>

کوچک ولی قوی
درست همان موقعی که لوی برنده شد، کامپیوترهای خانگی مانند اپل2، TRS-80 و کمودور PET پا به عرصه نهادند و آمدن این کامپیوترها خیلی زود پای شطرنج کامپیوتری را به خانه‌ها باز کرد.
 
به‌طوری که هر کس با داشتن یک میکروکامپیوتر میتوانست شطرنج بازی کند. البته قبل از عرضه عمومی و تجاری این برنامه‌ها، برنامه‌های شطرنج کامپیوتری برای سرگرمی نوشته شده بودند.

یکی از آن‌ها Microchess نام داشت که در سال 1976 و توسط پیتر جنینگ نوشته شده بود. از این برنامه میلیون‌ها نسخه فروخته شد که در ضمن یکی از نخستین بازیهای کامپیوتری نیز محسوب میشود. این برنامه را شرکتPersonal Software خرید و سود حاصل از فروش آن را در راه ساخت و بازاریابی نخستین نرم‌افزار صفحه گسترده کامپیوتری، یعنی ویزیکالک سرمایه‌گذاری نمود.

در اوایل دهه 1980، شرکت‌های نرم‌افزاری شروع به فروش کامپیوترهای خاص بازی شطرنج کردند. یکی از موفق‌ترین این نمونه‌ها Chess Challenger نام داشت که محصول شرکت Fidelity Electronics بود و در سطحی پایین‌تر از یک شطرنج‌باز آماتور بازی میکرد.

دستگاه‌های دیگری نیز بودند که امکانات جالبی را به کاربران ارائه میکردند. مثلا‌ً امکان ارزیابی بازی را فراهم میساختند و به این طریق به نوآوران امکان بهینه ساختن بازیشان را میدادند. Boris یکی از این نمونه‌ها بود که مثلا‌ً وقتی بازیکن حرکتی را انجام میداد، او درباره حرکت وی این‌گونه اظهارنظر میکرد: <من ترجیح میدادم که ...>.

در همین سال‌ها رقابت کامپیوترها با یکدیگر نیز رونق خاصی یافته بود. مسابقات جهانی قهرمانی شطرنج‌های کامپیوتری (WMCCC) به همین منظور در سال 1980 شروع شد. این مسابقات با حمایت شرکت‌های تولیدکننده نرم‌افزار توسعه یافت؛ زیرا شرکت‌ها فکر میکردند پیروزی در این رقابت‌ها میتواند به افزایش فروش محصولا‌ت آن‌ها کمک کند.

هر سال برنامه‌نویسان بر کیفیت و کارایی کدهایشان میافزودند تا در رقابت سال آینده پیروز شوند. این تلا‌ش‌ها سبب شد که اندکاندک این برنامه‌ها به فکر رقابت با نرم‌افزارهای شطرنج روی کامپیوترهای main frame بیفتند. مثلا‌ً در سال 1989 برنامه Sargon که روی کامپیوترهای شخصی اجرا میشد، توانست برنامه شطرنج AWIT که روی یک مین‌فریم شش میلیون دلا‌ری اجرا میشد را شکست دهد.

 

 

 کن تامپسون (راست) و جو کاندان در سال 1977 یک ماشین شطرنج‌باز با نام Belle ساختند و آن را به یک مینی کامپیوتر متصل نمودند. Belle دارای سخت‌افزار و پایگاه داده اختصاصی خود بود که تحولی را در کامپیوترهای شطرنج‌باز پدید آورد.

رقابت با بزرگان
همزمان با افزایش مهارت شطرنج‌های کامپیوتری، بعضی محققان توجه خود را به چالش‌ بزرگ‌تری معطوف کردند؛ شکست دادن بهترین انسان شطرنج‌باز در جهان! در سال 1980 و از طرف دانشگاه کارنگی ملون، جایزه Fredkin توسط اد فردکین به همین منظور معرفی شد.

این جایزه در سه سطح به شطرنج‌های کامپیوتری اهدا میشد. بزرگ‌ترین جایزه به ارزش یکصدهزاردلا‌ر متعلق به برنامه‌‌ای بود که بتواند در مسابقات جهانی شطرنج برنده شود. البته این‌که این جایزه توسط این دانشگاه معرفی شد، به دلیل آن بود که اساساً دانشگاه کارنگی ملون به یکی از مراکز اصلی تحقیق در زمینه شطرنج کامپیوتری تبدیل شده بود.

در اواسط دهه 1980، دو گروه محقق  و رقیب به طور مستقل کامپیوترهایی را با نام‌های Hitech و ChipTest طراحی کردند. این دو ماشین روش‌های برنامه‌نویسی متفاوتی داشتند، اما هر دو، نیروی بیخرد سخت‌افزار سریع را با تواناییهای نرم‌افزاری ترکیب میکردند. گروه سازنده ChipTest پس از مدتی ماشین دیگری به نام Deep Thought  را طراحی کرد.
 
این ماشین توانست در سال 1989 جایزه نخست فردکین را به عنوان نخستین سیستمی که در سطح یک استاد بزرگ شطرنج (بالا‌تر از 2400 امتیاز) بازی میکند، تصاحب کند.
 
البته هم Hitech و هم Deep Thought توانستند در مسابقات شطرنج کامپیوتری، کامپیوترهای دیگر را مغلوب کنند. پیش از این آن‌ها توانسته بودند در سال 1988 استاد بزرگ آرنولد دنکر (در مقابل Hitech) و بنت لا‌رسن (در مقابل Deep Thought) را شکست دهند. حتی چند سال بعد در سال 1994 برنامه شطرنجی که روی یک میکروکامپیوتر اجرا شد (برنامه دیوید کیتینگر) توانست استاد بزرگ ایالا‌ت متحده را در مسابقات <انسان در مقابل ماشین> که توسط شرکت اینتل برگزار شد، شکست دهد.

 

 

 

 برنامه نوشته‌شده لری اتکین (جلوی تصویر) و دیوید اسلیت فاتح جام شطرنج‌های کامپیوتری ACM شد و غیر از دو مسابقه، در بقیه مسابقات پیروز از میدان بیرون آمد. (اواخر دهه 1980).

در سال 1968، دیوید لوی بازی شطرنج دوستانه‌ای را با جان مککارتی، استاد دانشگاه استنفورد انجام داد. بعد از مسابقه، مککارتی ادعا کرد که طی ده سال آینده برنامه‌ای نوشته خواهد شد که لوی را شکست خواهد داد. لوی نیز شرط‌بندی کرد که این اتفاق نخواهد افتاد. در سال 1987 (تصویر) لوی موفق شد قویترین برنامه شطرنج کامپیوتری موجود در دنیا را شکست دهد و برنده شرط‌بندی با مککارتی گردید.


آبی عمیق
وقتی که هدف، شکست دادن بهترین انسان شطرنج‌باز دنیا باشد، برای ساخت کامپیوتری که بتواند از عهده آن برآید، فقط باید به دنبال یک نام بود. IBM: در سال 1989 عضو کلیدی پروژه Deep  Thought به IBM پیوست تا به کار ساخت کامپیوتری مشغول شود که هدفش شکست دادن قهرمان شطرنج جهان، یعنی گری کاسپاروف بود. نخستین مسابقه بین آن دو در آکادمی علوم نیویورک در سال 1989 برگزار گردید. در آن مسابقه کاسپاروف برنده شد، ولی گروه سازنده درس‌های فراوانی را از آن مسابقه گرفتند و هفت سال تمام روی ماشین مورد نظرشان کار کردند تا نرم‌افزار و پردازنده‌های مورد نیازشان را بسازند.

در سال 1996 ماشین Deep Thought به Deep Blue تغییرنام داد. آبی عمیق در آن زمان میتوانست یکصد میلیون موقعیت بازی را در یک ثانیه ارزیابی کند. به بیان دیگر، میتوانست بین نُه تا یازده حرکت آتی حریف را حدس بزند. حالا‌ دیگر گروه متقاعد شده بود که زمان رویارویی مجدد با کاسپاروف فرا رسیده است. در کنفرانس سالا‌نه انجمنACM در فیلا‌دلفیا، شش مسابقه با یکدیگر برگزار کردند. در نخستین مسابقه، آبی عمیق توانست کاسپاروف را شکست دهد و رکوردی را برای خود ثبت نمود. اما این پایان رقابت نبود؛ زیرا کاسپاروف مسابقه را با نتیجه چهار بر دو برد. در پایان مسابقه کاسپاروف خطاب به تیم IBM گفت که: <حقیقتاً این ماشین عمیق و همانند یک استاد بازی میکند.>

IBM بار دیگر تقاضای انجام مسابقه کرد و کاسپاروف انجام مسابقه‌ای را در سال آینده پذیرفت. تیم آبی عمیق به شدت به تکاپو افتاد، توان سخت‌افزار را دو برابر کرد و توان نرم‌افزار را در نبرد با سایر استادان بزرگ شطرنج بهینه ساخت و به آزمون گذاشت. منهتن در ماه می 1997 بار دیگر صحنه رقابت آن دو بود. شش مسابقه برگزار شد. مسابقه نخست را کاسپاروف برد، اما در مسابقه دوم بازنده شد. بازی سخت و نفس‌گیر بود. آبی عمیق بدون نیاز به تجدید قوا آماده بازی کردن بود، اما قوای کاسپاروف تحلیل رفته بود. بازیهای دیگر انجام شد و سرانجام کاسپاروف در بازی آخر،‌با انجام اشتباهی بسیار ساده، بازی را به آبی عمیق واگذار کرد. یازده می 1997 زمانی بود که انسان در بازی شطرنج از کامپیوتر شکست خورد.

در این مسابقه، انسان در مقابل کامپیوتری قرار گرفت که میتوانست دویست میلیون وضعیت مختلف بازی را در یک ثانیه ارزیابی کند. از تحلیل بازی کاسپاروف مشخص شد که وی در آمادگی کامل قرار نداشته است و نتوانسته است بهترین بازی خود را ارائه کند.

نشریات آن زمان نوشتند که نبردی بین انسان و ماشین درگرفت و در این بازی، کاسپاروف تلاش کرد از انسانیت دفاع کند. البته واقعیت این است که آن بازی، به طور کامل نبرد  <انسان و ماشین> نبود. پروفسور John Searle معتقد است که آن بازی هم نبرد انسان با انسان بود؛ زیرا بین کاسپاروف و تیم برنامه‌نویس آبی عمیق برگزار شد. همانند Turk که در دل آن انسانی نهفته بود که بازی شطرنج را به پیش میبرد، آبی عمیق نیز جعبه‌ای است که درون آن قابلیت‌های انسانی نهفته است.

 

 

 

نمایی از برنامه Microchess که روی یک کامپیوتر TRS-80 از محصولا‌ت شرکت Radio Shack در سال 1976 اجرا شده است. این برنامه توسط پیتر جنینگ نوشته شد و نخستین برنامه تجاری شطرنج محسوب میشود که برای میکروکامپیوترها طراحی گردید. این برنامه اولین‌بار در یک آگهی تبلیغاتی کوچک در مجله کاربران KIM-1 معرفی گردید.

در اواخر دهه 1980، شرکت‌ها شروع به تولید و فروش صفحات و کامپیوترهای خاص بازی شطرنج نمودند. بعضی از این صفحات شطرنج دارای ویژگیهای جالبی بودند. مثلا ‌ًNovag Robot Adversary که در تصویر دیده میشود، از یک بازوی رباتی برای حرکت دادن مهره‌ها (از جانب کامپیوتر) استفاده میکرد. این دستگاه توسط دیوید کیتینگر در سال 1982 و با استفاده از یک پردازنده Z-80 برنامه‌نویسی شده بود. 

 نمایی از برنامه Sargon III که روی کامپیوتر اپل 2 اجرا شده است. این برنامه در سال 1984 توسط دان و کیت اسپراکلن نوشته شد.

 پنج دانشجوی دانشگاه کارنگی ملون در سال 1988 یک ماشین شطرنج باز با نام Deep Thought I را طراحی کردند. در تصویر نمایی از یکی از مدارهای آن دیده میشود.

کامپیوتر شطرنج باز Deep Blue یا آبی عمیق در سال 1997 با داشتن تراشه خاص بازی شطرنج (تصویر) توسط IBMساخته شد. این تراشه خاص دارای 5/1 میلیون ترانزیستور بود و با سرعت 24 مگاهرتز کار میکرد. این تراشه فقط حاوی یک چهارم تعداد ترانزیستورهای یک پردازنده پنتیوم‌2 بود، اما به دلیل آن‌که ویژه بازی شطرنج طراحی شده بود، کارایی فوق‌العاده‌ای داشت.

 Deep Blue (در سال 1997) بر پایه ابر کامپیوتر IBM RS2 / 6000 SP ساخته شد و در دو محفظه خود دارای سی پردازنده بود. این ماشین میتوانست دویست میلیون وضعیت بازی شطرنج را در یک ثانیه محاسبه کند و تا سی حرکت بعدی را پیش‌بینی نماید.

تیم طراحی Deep Blue در شرکت IBM.آیبیام با ساخت کامپیوتر قدرتمندی که بتواند در مسابقات جهانی شطرنج برنده شود، قصد دارد جایگاه خود را در فناوری کامپیوتر تثبیت نماید. این شرکت همچنین  امیدوار است بتواند از نتایج این فعالیت‌ها در حل مسائل پیچیده علمی و تجاری بهره بگیرد.

مسابقات جهانی شطرنج در سال 1997 که در آن گری کاسپاروف طی شش مسابقه، مغلوب آبی عمیق گردید.


آینده چه خواهد شد؟
در حال حاضر برنامه‌های شطرنج کامپیوتری بیش از گذشته توسعه و تکامل یافته‌اند. بازیهای آبی عمیق را میتوان روی یک کامپیوتر شخصی یا کامپیوتر جیبی اجرا کرد. قدرت دو کابینت بزرگی که Deep Blue در آن‌ها قرار داشت، به کامپیوترهای کوچکتری، حتی در اندازه‌ یک گوشی تلفن همراه منتقل شده است. اکنون بسیاری معتقدند که آبی عمیق را باید هوشمند به حساب آورد. قدرت این برنامه‌های صد دلا‌ری به اندازه‌ای است که تقریباً 99 درصد از انسا‌های شطرنج‌باز را شکست میدهند.

بسیاری از استادان بزرگ از این برنامه‌ها برای آموزش استفاده میکنند. چیزهای دیگری نیز تغییر کرده است. یک نوجوان دبیرستانی میتواند به همه بازیهای استادان بزرگ روی اینترنت دسترسی داشته باشد و با شبیه‌سازی آن‌ها میتواند مهارت‌های خود را افزایش دهد.

با توان محاسباتی میلیونيِ برنامه‌های کامپیوتری، انسان و ماشین در این زمینه بسیار به هم نزدیک شده‌اند. آبی عمیق توانسته است با تکیه بر قدرت محاسباتی عظیم خود، بهترین انسان شطرنج‌باز را شکست دهد. ولی آیا این به معنای داشتن <ماشین متفکر> است؟

مورای کمپل، از اعضای تیم آبی عمیق میگوید که من هرگز آبی عمیق را هوشمند نمیدانم. این ماشین تنها یک ماشین بسیار عالی حل مسئله است که در یک حوزه خیلی خاص، خوب عمل میکند. وی به گفته آلن تورینگ اشاره میکند که میگفت <وقتی یک ماشین هوشمند است که همانند انسان‌ها مرتکب حماقت شود.> پس به نظر میرسد هنوز سال‌های زیادی با ساخت یک ماشین متفکر فاصله داریم.

ترجمه: علیرضا صالحی
منبع: ماهنامه شبکه - مهر ۱۳۸۵ شماره 69 
نقل از افتابگردان
 

 



 

نظرات

نام

ایمیل   (نمایش داده نخواهد شد)
نظر

حامیان


قهرمانان
  • قهرمانان جهانی - اسیائی و کشوری
    قهرمانان جهانی - اسیائی و کشوری

  • استاد بزرگ شاهین لرپری زنگنه
    استاد بزرگ شاهین لرپری زنگنه
    قهرمان لیگ برتر باشگاهای کشوربه همراه تیم سایپا وکسب مقام اول (میز3) در سال 1398
    کسب عنوان برترین بازیکن جوان آسیا از سوی فدراسیون شطرنج آسیا (2016)
    شرکت در مرحله نیمه نهایی مسابقات قهرمانی کشور وراه یابی به فینال مسابقات در سال 1396
    نایب قهرمانی لیگ برتر باشگاهای کشوربه همراه تیم ذوب آهن وکسب مقام اول (میز1) در سال 1395
    کسب اخرین نورم استاد بزرگی در مسابقات المپیادجهانی به همراه تیم ملی بزرگسالان
    کسب مقام سوم قهرمانی جهان در رده سنی زیر 18 سال -2016
    کسب مدال طلای تیمی قهرمانی جهان در المپیاد زیر 16 سال 2015 - مغولستان
    کسب عنوان قهرمانی اسیا در رده سنی زیر 16 سال - 2015(کره جنوبی)
    کسب مقام دوم مشترک اوپن گرجستان 2015
    کسب اولین نورم استادبزرگی در تیرماه 94 (بلغارستان)
    کسب عنوان استادی بین المللی در فروردین 94(تایلند)
    کسب عنوان سومی تیمی مسابقات المپیاد جهانی 2014 مجارستان
    قهرمان اسیا در رده سنی زیر 16 سال -2014- هند
    کسب مدال تیمی مسابقا بین المللی قونیه ترکیه 2014
    کسب مدال برنز تیمی مسابقا بین المللی قونیه ترکیه 2013
    مقام دومی قهرمانی اسیا - رده سنی زیر 14 سال - ایران 2013
    مقام دوم تيمي و كسب مدال نقره ميز 5 در المپياد جهاني زير 16 سال (تركيه - 2012)
    مقام اول تیمی مسابقات قونیه - ترکیه 2012
    قهرمان اسیا در رده سنی زیر 14 سال سريلانكا و کسب مدال تیمی زیر 14 سال
    کسب مدال نقره تیمی سریع زیر 14 سال سریلانکا 2012
    مقام چهارم (مشترک با سوم ) جهان زیر 12 سال برزیل 2011
    قهرمان اسيا زير 12 سال فیلیپین 2011
    مقام ششم جهان زیر 12 سال 2010 یونان
    مقام هفتم جهان زیر 10 سال ترکیه 2009
    قهرمان اسيا زیر 10 سال 2009 هند و همچنین طلای تیمی زیر 10 سال
    مقام اول كشور در رده سني زير 12 سال
    مقام چهارم مسابقات زیر 14 سال قهرمانی جهان 2011
    قهرمان کشوردر سال 90-1389
    کسب مدال طلای asean ویتنام 2009 و اخذ عنوان استادی فیده
    کسب مدال تیمی زیر 10 سال - ویتنام 2008

  • استاد بین المللی  نیما جوانبخت
    استاد بین المللی نیما جوانبخت
    کسب مقام سوم اسیا در رده سنی زیر 20 سال - 2015 قرقیزستان
    کسب مقام قهرمانی کشور در رده سنی زیر 20 سال - 1394
    کسب مقام دومی مسابقات سریع و چهارمی متعارف قهرمانی اسیا - رده سنی زیر 18 سال -ایران 2013
    كسب مقام دوم تيمي در مسابقات المپياد جهاني زير 16 سال (استانبول 2012)
    مقام چهارم زير 16 سال اسيا (2012 سريلانكا)
    مقام اول اسيا در مسابقات سريع و بليتس زير 16 سال اسيا (2012 سريلانكا)
    مقام دوم تيمي زير 16 سال اسيا (2012 سريلانكا)
    مقام ششم مسابقات قهرمانی جهان در رده سنی زیر 16 سال 2011
    قهرمان جشنواره سراسری کشور در سال 90
    مدال نقره زیر 16 سال اسیا فیلیپین 2011
    نفر سوم مسابقات قهرمانی کشور در رده سنی زیر 16 سال
    مدال برنز تیمی المپیاد جهانی2011 - مدال طلای انفرادی المپیاد جهانی 2011
    مدال طلای تیمی مسابقات ازاد ترکیه 2011

  • استاد فیده انوشا مهدیان
    استاد فیده انوشا مهدیان
    مقام سوم مسابقات زون 3/1 آسیا در سال 1398
    مقام اول مسابقات قهرمانی بانوان کشور سال 1397 و عضویت در تیم ملی کشور
    نائب قهرمان کشور در رده سنی زیر16سال 1397
    مقام سوم مسابقات قهرمانی کشور رده زیر 20 سال97
    مقام سوم تیمی المپیاد جهانی شطرنج سال 2018
    نائب قهرمان کشور رده زیر 20 سال کشور 96
    قهرمان کشور در رده سنی زیر 16 سال 1396
    نائب قهرمان مسابقات سریع آسیا رده سنی زیر 20 سال 1396
    نائب قهرمان کشور مرحله اول ودوم رده سنی زیر 14 سال 1395
    نائب قهرمان مرحله اول کشور رده سنی زیر 20سال 1395
    مقام سوم کشور در رده سنی زیر 14 سال دختران - 1394
    قهرمان کشور در رده سنی زیر 20 سال دختران - 1394
    قهرمان کشور در رده سنی زیر 12 سال - 1393
    مقام سوم مسابقات قهرمانی کشور رده سنی زیر ١٢سال _ 1392

  • هستی خسروی
    هستی خسروی
    مقام دوم رده سنی زیر 10 سال1396
    کسب عنوان سومی قهرمانی جهان در رده سنی زیر 8 سال -216
    قهرمان کشور در رده سنی زیر 8 سال دختران - 1394
    نایب قهرمان رده سنی زیر 6 سال جشنواره کشور - 1392

  • محمد صادق نادری
    محمد صادق نادری
    قهرمان مسابقات اماتوزی اسیا- اصفهان 2016
    نایب قهرمان رده سنی زیر 14 سال پسران - 1394

  • محسن ترکان
    محسن ترکان
    نایب قهرمان مسابقات اماتوری اسیا- اصفهان 2016
  • امیرحسین بادکوبی
    امیرحسین بادکوبی
    کسب مقام سوم رده سنی زیر 14 سال کشور در سال 1391
    كسب مقام اول اوپن زنده ياد دكتر نوابي (كرمان -1391)
    نایب قهرمان مسابقات زیر 20 سال کشور در سال 1391
    مقام سوم در رده سنی زیر 12 سال در سال 90-1389

  • علیرضا آقائی
    علیرضا آقائی
    کسب مقام سوم رده سنی زیر 18 سال کشور در سال 1391
    مقام دوم تيمي زير 16 سال اسيا(سريلانكا2012)
    نفر دوم مسابقات قهرمانی کشور در رده سنی زیر 16 سال در سال 90-1389
    تکرار مقام دوم رده سنی زیر 16 سال کشور - سال 91-1390

  • فراز قلعه دار
    فراز قلعه دار
    نايب قهرمان اوپن زنده ياد دكتر نوابي (كرمان - 1391)
    قهرمان کشور در سال 1390 (رده سنی زیر 20سال)

  • استاد فيده پرنيان عباسي
    استاد فيده پرنيان عباسي
    کسب مقام سوم رده سنی زیر 12 سال کشور در سال 1391
    کسب مقام اول مشترک و عنوان استادي فيده مسابقات اسه ان در مسابقات اسه ان 2012
    مقام دوم قهرمانی کشور در رده زیر 10سال- سال 90-1389

  • رامیلا واگوهیان
    رامیلا واگوهیان
    مقام سوم زیر 18 سال 1396
    کسب مقام سوم بازیهای سریع مدارس اسیا در رده سنی زیر 15 سال دختران - تهران 2016
    نایب قهرمان کشور در رده سنی زیر 20 سال دختران - 1394
    نایب قهرمان کشور در رده سنی زیر 18 سال - 1393
    مقام سوم قهرمانی کشور - رده سنی زیر 14 سال - 1392
    مقام دوم زیر 8سال کشور در سال 1388

  • اشکان ازلی
    اشکان ازلی
    نایب قهرمان کشور در رده سنی زیر 16 سال(1392) و راهیابی به مسابقات قهرمانی اسیا(2014)
  • طناز ازلی
    طناز ازلی
    مقام سوم مسابقات قهرمانی بانوان کشور سال 1397 و عضویت در تیم ملی کشور
    نائب قهرمان کشور در رده سنی زیر 18 سال 1397
    مقام دوم مسابقات آسیایی رده سنی زیر 16 سال 2017
    مقام سوم سریع قهرمانی آسیا رده سنی زیر 16 سال 2017
    قهرمان کشور دررده سنی زیر16سال دختران 1395
    نایب قهرمان رده سنی زیر 15 سال دختران مدارس اسیا و کسب عنوان wcm - تهران 2016
    نایب قهرمان کشور در رده سنی زیر 14 سال - 1393

  • فاطمه مشهدی
    فاطمه مشهدی
    کسب مقام سوم زیر 12 سال کشور درسال 1397
    مقام سوم رده سنی زیر 10 سال 1396
    کسب عنوان دومی مسابقات سریع مدارس اسیا در رده سنی زیر 9 سال دختران - تهران 2016
    نایب قهرمان کشور در رده سنی زیر 8 سال دختران - 1394
    قهرمان کشور در جشنواره کشوری رده سنی زیر 6 سال - تهران - 1392

  • کیارش نجفی
    کیارش نجفی
    1390- مقام سوم تیمی دانش اموزان اسیا2011
    قهرمان استات اصفهان در رده سنی زیر 16 سال - 1394

  • خشایار رجبی
    خشایار رجبی
    مقام سوم تیمی دانش اموزان اسیا - 2011
  • امید کریمی
    امید کریمی
    دارنده مدال برنز قهرمانی کشور کم بینایان و نابینایان - 1395 رامسر
  • عسل کاظم زاده
    عسل کاظم زاده
    کسب عنوان بهترین بازیکن ریتینگ دار زیر 1900 بانوان اماتوری اسیا- اصفهان 2016
    قهرمان استان در رده سنی زیر 12 سال - 1393
    راهیابی به فینال قهرمانی کشور بانوان (انتخابی تیم ملی بزرگسالان)1393
    قهرمان استان در رده سني زير 10 سال دختران -1391
    قهرمان استان در رده سنی زیر 20 سال دختران - سال 1390
    مقام هفتم رده سنی زیر 10 سال کشور - سال 91-1390
    مقام چهارم مسابقات قهرمانی کشور رده سنی زیر 8 سال 90-1389

  • ایدا عباسی نفر چهارم کشور در رده سنی زیر 10 سال 91-1390 و قهرمان استان در رده سنی زیر 10 سال دختران
    ایدا عباسی نفر چهارم کشور در رده سنی زیر 10 سال 91-1390 و قهرمان استان در رده سنی زیر 10 سال دختران
    نفر چهارم کشور در رده سنی زیر 10 سال 91-1390
    قهرمان استان در رده سنی زیر 10 سال دختران

  • مسعود ایرانپور
    مسعود ایرانپور
    بهترین بازیکن با ریتینگ زیر 1800 مسابقات اماتوری اسیا- اصفهان 2016
  • علی کدخدائی
    علی کدخدائی
    بهترین بازیکن با ریتینگ زیر 2000 مسابقات اماتوری اسیا- اصفهان 2016
  • محمد جواد نادری
    محمد جواد نادری
    بهترین بازیکن بدون ریتینگ مسابقات اماتوری اسیا- اصفهان 2016
  • نگین ماجد
    نگین ماجد
    کسب عنوان بهترین بازیکن با ریتینگ زیر 1700 مسابقات اماتوری بانوان اسیا-اصفهان 2016
  • قهرمانان استان در سال 1398
    قهرمانان استان در سال 1398
    معرفی قهرمانان مسابقات استان در سال 1398
  • پدرام ناظمی
    پدرام ناظمی
    قهرمان بلیتس استان در سال 1398
  • بهزادکلانتری
    بهزادکلانتری
    قهرمان مسابقات پیشکسوتان استان اصفهان درسال 1398
  • علی صفیری
    علی صفیری
    قهرمان استان اصفهان در سال 1398